သမိုင်းမှာ ထင်ရှားတဲ့ သောမတ်စ်ဖူလာ (Thomas Fuller) များစွာ ရှိပါတယ်။ အထူးသဖြင့်တော့ အင်္ဂလိပ် ဘုန်းတော်ကြီး၊ သမိုင်းပညာရှင်နဲ့ စာရေးဆရာ၊ အင်္ဂလိပ် ဆရာဝန်နဲ့ စာရေးဆရာ၊ စိတ်နဲ့ ဂဏန်းတွက်ချက်ရာမှာ ထူးချွန်သူ အာဖရိကနွယ်ဖွား အမေရိကန်လူမျိုးတို့ပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

အင်္ဂလိပ် ဘုန်းတော်ကြီး၊ သမိုင်းပညာရှင်နဲ့ စာရေးဆရာဖြစ်တဲ့ Thomas Fuller (၁၆၀၈–၁၆၆၁) က သူ့ရဲ့ “Worthies of England” နဲ့ “The Holy State and the Profane State” လိုမျိုး လိမ္မာပါးနပ်မှုနဲ့ ပြည့်စုံတဲ့ စာပေတွေကြောင့် လူသိများပါတယ်။ သူက ၁၇ ရာစု အင်္ဂလိပ်စာပေမှာ ထင်ရှားသူပါ။

အဲဒီလိုပဲ အင်္ဂလိပ် ဆရာဝန်နဲ့ စာရေးဆရာဖြစ်တဲ့ Thomas Fuller (၁၆၅၄–၁၇၃၄) ကလည်း “Gnomologia: Adagies and Proverbs” လို ဆေးပညာဆိုင်ရာနဲ့ သုတေသနပြု စာပေတွေကြောင့် လူသိများပါတယ်။

အလားတူ အာဖရိကနွယ်ဖွား အမေရိကန်လူမျိုးဖြစ်သလို စိတ်နဲ့ ဂဏန်းတွက်ချက်ရာမှာ ထူးချွန်သူ Thomas Fuller (ခန့်မှန်းခြေ ၁၇၁၀–၁၇၉၀) ကတော့ သူ့ရဲ့ စွမ်းရည်တွေကို ကျွန်ပြုမှုကို ဆန့်ကျင်တဲ့ လှုပ်ရှားမှုတွေမှာ အသုံးပြုခဲ့ကြပါတယ်။ဒီလို Thomas Fuller များစွာထဲကမှ အခုဖော်ပြပေးမှာကတော့ ၁၇ ရာစု အင်္ဂလိပ်ဘုန်းတော်ကြီးနဲ့ စာရေးဆရာဖြစ်သူ ပထမဆုံး Thomas Fuller ရဲ့ အကြောင်းပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

Thomas Fuller ဟာ ၁၇ ရာစု အင်္ဂလိပ်စာပေလောကမှာ ထင်ရှားတဲ့ ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးဖြစ်ပြီး၊ သူက ဘုန်းတော်ကြီး (Clergyman)၊ သမိုင်းပညာရှင် (Historian) နဲ့ စာရေးဆရာ (Prolific Author) တစ်ဦးပါ။ သူရဲ့ စာပေတွေက လိမ္မာပါးနပ်မှု၊ လူ့သဘာဝအပေါ် ထိုးထွင်းသိမြင်မှုနဲ့ ထူးခြားတဲ့ စကားလုံးအသုံးအနှုန်းတွေကြောင့် ထင်ရှားပါတယ်။ သူဟာ အင်္ဂလိပ် ပြည်တွင်းစစ် (English Civil War) ကာလရဲ့ ရှုပ်ထွေးတဲ့ နိုင်ငံရေးနဲ့ ဘာသာရေးပတ်ဝန်းကျင်မှာ နေထိုင်ခဲ့ရပေမဲ့ ဘက်မျှတဲ့အမြင်နဲ့ ပြန်လည်သင့်မြတ်ရေးစိတ်ဓာတ်ကို မြှင့်တင်ခဲ့သူ ဖြစ်ပါတယ်။

Thomas Fuller ကို ၁၆၀၈ ခုနှစ်က အင်္ဂလန်နိုင်ငံ၊ Northamptonshire ရှိ Aldwincle Saint Peter မှာ မွေးဖွားခဲ့ပါတယ်။ သူ့ဖခင်က ဘုန်းတော်ကြီးတစ်ပါးပါ။ Fuller က ကိန်းဘရစ်ချ် တက္ကသိုလ် (Queens’ College, Cambridge) မှာ ပညာသင်ကြားခဲ့ပြီး ၁၆၂၈ ခုနှစ်မှာ မဟာဘွဲ့ (Master’s degree) ရရှိခဲ့ပါတယ်။ သူ့ရဲ့ ပညာရေးကာလအတွင်း အထူးသဖြင့် စာပေနဲ့ သမိုင်းပညာရပ်တွေမှာ ထူးချွန်ခဲ့ပါတယ်။ သူ့ရဲ့ ရယ်စရာကောင်းတဲ့၊ လိမ္မာပါးနပ်တဲ့ စကားလုံးအသုံးအနှုန်းတွေကြောင့် နာမည်ကျော်ကြားလာခဲ့ပါတယ်။

၁၆၃၀ ပြည့်နှစ်မှာ ဘုန်းတော်ကြီးအဖြစ် ခန့်အပ်ခံရပြီးနောက် ဒေါဆက်ရှိုင်းယားနဲ့ လန်ဒန်မြို့မှာရှိတဲ့ ဘုရားရှိခိုးကျောင်းတွေမှာ တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ပါတယ်။ လန်ဒန်မှာရှိတဲ့ Savoy ရှိ Chapel Royal ရဲ့ သင်းအုပ်ဆရာအဖြစ် ခန့်အပ်ခံရတာဟာ သူ့ကို ပိုမို ကျော်ကြားစေခဲ့ပါတယ်။

Fuller ရဲ့ စာပေထုတ်လုပ်မှုက အလွန်များပြားပြီး စာပေအမျိုးအစားစုံလင်ပါတယ်။ အဓိက လက်ရာကတော့ – The Holy State and the Profane State (၁၆၄၂) ဖြစ်ပါတယ်။ ဒီစာအုပ်က သူ့ရဲ့ အကျော်ကြားဆုံးနဲ့ ခေတ်မီစာဖတ်သူတွေအတွက် စိတ်ဝင်စားစရာအကောင်းဆုံး လက်ရာတွေထဲက တစ်ခုပါ။ သူက ဘာသာရေး၊ လူမှုရေးနဲ့ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းအလိုက် အမျိုးမျိုးသော “စံနမူနာကောင်းတွေ (Holy State)” နဲ့ “မကောင်းတဲ့ စရိုက်တွေ (Profane State)” ကို ပုံဖော်ထားပါတယ်။ “The Good Wife”၊ “The Good Bishop” နဲ့ “The Harlot”၊ “The Tyrant” စတဲ့ ပုံပြင်တွေနဲ့ ဇာတ်ကောင်စရိုက် ပုံဖော်ချက်တွေနဲ့ ပြည့်နှက်နေပါတယ်။

သူ့ရဲ့ လိမ္မာပါးနပ်တဲ့ “Character Sketch” ရေးသားဟန်ဟာ အင်္ဂလိပ်စာပေမှာ အထူးခြားဆုံးဖြစ်ပါတယ်။ The Church-History of Britain (၁၆၅၅) ကျမ်းကတော့ ရာစုနှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာမြင့်ခဲ့တဲ့ ဗြိတိန်နိုင်ငံမှာရှိတဲ့ ခရစ်ယာန်ဘုရားရှိခိုးကျောင်းရဲ့ သမိုင်းကို အသေးစိတ်မှတ်တမ်းတင်ထားတာပါ။

Fuller ဟာ သမိုင်းအချက်အလက်တွေကို မှတ်တမ်းတင်ရာမှာ လူပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးချင်းစီရဲ့ စိတ်ဝင်စားဖွယ်ရာ အသေးစိတ်အချက်အလက်တွေနဲ့ ပြည့်စုံစေသလို အလွန်ဖတ်ချင်စဖွယ်ကောင်းအောင် ရေးသားနိုင်ခဲ့ပါတယ်။ သူ့ရဲ့ နောက်ထပ်လက်ရာကတော့ A Pisgah-Sight of Palestine (၁၆၅၀) ဖြစ်ပါတယ်။ နယ်မြေတွေအကြောင်းကို ရေးသားထားတဲ့ ပထဝီဝင်နဲ့ သမိုင်းဆိုင်ရာ လက်ရာ ဖြစ်ပါတယ်။ အဲဒီအရာဟာ ထိုခေတ်ထိုအခါက စာဖတ်ပရိသတ်ကို စိတ်ဝင်စားစေခဲ့တဲ့ အရေးကြီးတဲ့ ဘာသာရေးစာအုပ်တစ်အုပ်လည်း ဖြစ်ခဲ့ပါတယ်။

အလားတူ သူ့ရဲ့လက်ရာ History of the Worthies of England ကျမ်းလည်း ရှိပါသေးတယ်။ ၁၆၆၂ ခုနှစ် သူကွယ်လွန်ပြီးတဲ့နောက် ထုတ်ဝေခဲ့တာဖြစ်ပြီး Fuller ရဲ့ အကြီးမားဆုံး အမွေအနှစ် ဖြစ်ပါတယ်။ အင်္ဂလန်နိုင်ငံရဲ့ ခရိုင်အလိုက် ထင်ရှားကျော်ကြားတဲ့ ပုဂ္ဂိုလ်တွေဖြစ်တဲ့ ဘုန်းတော်ကြီးတွေ၊ စစ်သားတွေ၊ ကဗျာဆရာတွေ၊ အနုပညာရှင်တွေ စသည်တို့ရဲ့ အတ္ထုပ္ပတ္တိတွေကို စုစည်းထားတာ ဖြစ်ပါတယ်။ အမျိုးသား အတ္ထုပ္ပတ္တိ အဘိဓာန် (Dictionary of National Biography) ကို စတင်ဖို့ ပထမဆုံး ကြိုးပမ်းမှုအဖြစ် အဲဒီစာအုပ်ကို သတ်မှတ်နိုင်ပါတယ်။ Fuller ဟာ မူရင်း အရင်းအမြစ်တွေကနေ အချက်အလက်တွေကို စုဆောင်းခဲ့ပြီး လူ့သဘာဝနဲ့ဆိုင်တဲ့ စိတ်ဝင်စားဖွယ် မှတ်စုတွေနဲ့ ဖြည့်စွက်ရေးသားခဲ့ပါတယ်။

အင်္ဂလိပ် ပြည်တွင်းစစ် ဖြစ်ပွားနေစဉ်ကာလ (၁၆၄၂ – ၁၆၅၁) မှာ Fuller ဟာ ဘုရင်စနစ်ကို ထောက်ခံသူ (Royalist) တစ်ဦးဖြစ်ပေမဲ့ ဘက်နှစ်ဘက်စလုံးက အစွန်းရောက်အုပ်စုတွေကို ရှောင်ရှားပြီး ဘက်မျှတဲ့ ရပ်တည်ချက်ကို ထိန်းသိမ်းခဲ့ပါတယ်။ သူက Royalist တပ်ရဲ့ သင်းအုပ်ဆရာအဖြစ် အမှုထမ်းခဲ့ပြီး စစ်ပွဲကာလအတွင်း ခက်ခဲတဲ့ အခြေအနေတွေမှာတောင် စာပေတွေကို ဆက်လက်ရေးသားခဲ့ပါတယ်။

“Good Thoughts in Bad Times” (၁၆၄၅) နဲ့ “Good Thoughts in Worse Times” (၁၆၄၇) တို့ဟာ အဲဒီကာလရဲ့ ပူပန်မှုတွေနဲ့ ဘာသာရေးဆိုင်ရာ တွေးခေါ်မှုတွေကို ရောင်ပြန်ဟပ်ပြနေပါတယ်။

Thomas Fuller ရဲ့ စာပေဟန်ပန်က လိမ္မာပါးနပ်မှု၊ ပုံဆောင်စကားတွေ၊ ပုံပမာစာတွေ (Anecdotes)၊ သံတူကြောင်းကွဲစကားလုံးတွေနဲ့ ပြည့်နှက်နေပါတယ်။ သူ့ရဲ့ရေးသားဟန်ဟာ တစ်ခါတစ်ရံ “Quaint” (ထူးခြားဆန်းပြားတယ်) လို့ သတ်မှတ်ခံရပေမဲ့ အသေးစိတ်အချက်အလက်တွေ၊ လူစိတ်ဝင်စားမှုနဲ့ ဖတ်ချင်စဖွယ် ကောင်းမွန်မှုကို အလေးထားမှုကြောင့် သူ့ကို ခေတ်ပြိုင်စာရေးဆရာတွေထက် ကွဲပြား ထင်ရှားစေခဲ့ပါတယ်။

Fuller က အချက်အလက်တွေကို ရိုးရိုးရှင်းရှင်း မှတ်တမ်းတင်ရုံသာမကဘဲ လူ့အကျင့်စရိုက်နဲ့ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ထူးခြားချက်တွေကိုပါ ဖော်ပြခြင်းအားဖြင့် အင်္ဂလိပ် အတ္ထုပ္ပတ္တိ ရေးသားမှု နယ်ပယ်ကို ကျယ်ပြန့်စေခဲ့ပါတယ်။

၁၆၆၀ ပြည့်နှစ် ဘုရင်စနစ် ပြန်လည်ထူထောင်မှု (Restoration) အပြီးမှာတော့ Fuller ကို ဘုရင် Charles II ရဲ့ အထူးသင်းအုပ်ဆရာ (Chaplain-Extraordinary) အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့ပါတယ်။ ၁၆၆၁ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၁၆ ရက်နေ့မှာ ကွယ်လွန်ခဲ့ပြီး Westminster Abbey မှာ သူ့ကို မြှုပ်နှံခဲ့ပါတယ်။ သူ သေဆုံးပြီးတဲ့နောက် ထုတ်ဝေခဲ့တဲ့ “History of the Worthies of England” ဟာ သူ့ရဲ့စာပေဘဝကို အောင်မြင်စွာ အဆုံးသတ်စေခဲ့ပါတယ်။

Thomas Fuller ဟာ ခေတ်တစ်ခေတ်ရဲ့ ရှုပ်ထွေးမှုတွေကြားမှာ သူ့ရဲ့ ဉာဏ်ပညာ၊ ဟာသဉာဏ်၊ စာပေကျွမ်းကျင်မှုတို့ကတစ်ဆင့် ထင်ရှားတဲ့ ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးအဖြစ် ရပ်တည်ခဲ့ပြီး အင်္ဂလိပ်သမိုင်းနဲ့ စာပေဆိုင်ရာ အဖိုးတန် အမွေအနှစ်တွေကို ချန်ထားခဲ့သူပဲ ဖြစ်ပါတယ်။

#ZLann #ZLann_Podcast #ThomasFuller #EnglishLiterature #History #Author #ChurchHistory #LiteraryLegacy #သောမတ်စ်ဖူလာ #အင်္ဂလိပ်စာပေ #သမိုင်းပညာရှင် #အတ္ထုပ္ပတ္တိ